Fetihlerle Genişleyen Tarih Yazım Kültürü - II

Fetihlerle Genişleyen Tarih Yazım Kültürü - II

Prof. Dr. Cahit Külekçi

Fetihler sadece bir toplumun siyasî sınırlarını genişleten faaliyetler bütünü değildir. Zira bu genişlemeler neticesinde korunması gereken bilgiler çoğalmış, mahiyeti de farklılaşmıştır. Yayılmanın hangi sebeple başlatıldığı, bir şehrin hangi şartlarda teslim olduğu, yapılan anlaşmanın kimleri kapsadığı ve arazinin nasıl kullanılacağı yönetim açısından önem taşıyordu.

Vergi, nüfus, demografik yapı, yerleşim ve mülkiyet meseleleri geçmişte alınan kararların hatırlanmasını gerektirmekteydi. Aynı olay asker için bir zafer, yerli halk için bir yönetim değişikliği ve hukukçu için hakların belirlenmesine yardımcı olacak bir örnek anlamına gelebilirdi. Bu yüzden fetih haberleri zamanla savaş meydanlarının dışına taşan bir içerik kazandı.

İçerik ve mahiyet değişimiyle tarihçinin anlatısına yollar, yerleşimler ve topluluklar da girmişti. Geçmişi öğrenmek ile ülkeyi yönetmek arasındaki bağ güçlendikçe kayıt tutmanın değeri artmıştı fakat burada Müslümanları Hz. Peygamber’in (as) sünneti de önem arz etmekteydi. Dolayısıyla fütûh literatürünün gelişmesini bu ihtiyaçlar içinde değerlendirmek, eserlerin medeniyet tarihine sunduğu malzemeyi daha iyi fark etmeyi sağlayan araç olacaktır.

Konuyla ilgili açık bir örnek vermek gerekirse Belazürî'nin Fütûhu'l-Buldân'ı bu genişleyen ilgi ve bilginin belirgin kayıtlarından birisidir. Fetihleri bölge ve şehirler üzerinden ele alan eser, askerî ilerleyişle birlikte yerleşim ve imar faaliyetlerine dair bilgiler de sunar ve böyle bir anlatıda mekânın kendisi tarihî incelemenin konusu hâline gelir. Bir ülkeye hâkim olunmasıyla o ülkenin toplumsal düzeninin nasıl değiştiği arasındaki ilişki görünürlük kazanır. Bu tercih fetihleri medeniyetin oluşum süreci içinde okumaya elverişlidir.

Belazurî'nin farklı ilim çevrelerinden beslenmesi de haberlerin tek bir merkezde üretilmediğini hatırlatsa da müelliflerin yaşadıkları döneme muhalif yargıda bulunamaması dikkat çekicidir. Belki de o dönemlerde bir tarih yazarı, geniş coğrafyaya dağılmış bilgileri bir araya getirirken onları bir kitap düzeni içinde yeniden kurmakla iktifa etmektedir. Dolayısıyla fetih, anlatılacak olayların yanı sıra araştırmanın coğrafyasını belirlemiş, coğrafya da fethe dair yazılanların içeriğini şekillendirmiştir.

Yazım hususunda vahyin talimatlarıyla birlikte bir diğer konu da Hz. Ömer döneminde fethedilen Bilâdü’ş-Şâm, Müslümanları Rumların yönetim tecrübesi ve bölgedeki Hristiyan toplulukların kültürel hafızasıyla buluşturmasıdır. Burada Bilâdü’ş-Şâm adıyla kastedilen alan, Dımaşk şehrinin çevresini aşan kadîm bir tarihî coğrafyadır.

Öncelikle şunu ifade etmeliyiz ki Emevî yönetiminin merkezinin bu bölgede bulunması, iktidarın geçmişini anlatmaya yönelik ilgiyi beslemiştir. Halifelerin faaliyetleri, kaotik siyasî mücadeleler ve hanedanın tartışmalı konumu zamanla tarihî rivayetlerin başlıca konuları arasına girdi. Yerli görevliler ve farklı dillerde sürdürülen kayıt alışkanlıkları da yeni yönetimin karşılaştığı tecrübenin parçalarıydı ancak bu temasın bütün ayrıntılarını tek bir aktarım çizgisine yerleştirmek güçtür. Yine de bölgenin tarihçilik açısından taşıdığı değer açıktır. Nitekim Müslümanlar burada şehir hayatının, devlet idaresinin ve çok dinli toplum yapısının geçmişi koruma biçimlerini yakından tanıma fırsatı buldular ve farklı bir kültürel yönde daha gelişim sağladılar.

Bir başka husus da Şam çevresindeki karşılaşmayı, hazır kitapların bir dilden diğerine çevrilmesiyle sınırlı düşünmenin yetersiz kaldığıdır. Nitekim bilgi, insanların meslekleri ve gündelik faaliyetleri aracılığıyla da aktarılır. Bir kâtibin belgeyi düzenleme biçimi, bir din adamının cemaatinin geçmişini anlatması ya da bir ailenin eski yöneticilere dair hatırladıkları bu dolaşıma katılabilir. Burada öne sürülen değerlendirme, kültürel temasın toplumsal niteliğine dayanır. Fetihlerden sonra devam eden beraberlik, tarafların birbirlerinin tecrübelerini öğrenebilecekleri ortamlar oluşturmuştur. Böylece geçmişe ilişkin sorular da değişir. Yeni hâkimler kendilerinden önceki düzeni anlamaya çalışırken yerli topluluklar yaşadıkları dönüşümü kendi hafızalarına yerleştirir. Aynı coğrafya üzerinde gelişen farklı anlatılar, tarihçinin önüne karşılaştırılması gereken daha zengin bir malzeme çıkarır.

 

Paylaş Facebook

Paylaş Twitter

Paylaş Google+

Paylaş LinkedIn