Hz. Ömer ve Taşları Kaynatan Kadının Hikayesi
Prof. Dr. Cahit Külekçi
Rivâyet odur ki Hz. Ömer gecenin bir vakti halkın durumunu görmek için Medine sokaklarında dolaşırken bir çadırdan çocuk ağlamaları duyar. İçerideki kadın aç çocuklarını oyalamak için tencereye su ve taş koymuş, yemek pişiyormuş gibi kaynayan tencereyi beklemektedir.
Hz. Peygamber’in (a.s.) Bürokratik
Mirası - I
Prof. Dr. Cahit Külekçi
Önceki yazılarımızda temas ettiğimiz üzere Hz. Peygamber (as) Mekke’de temellerini attığı İslâm toplumunun medenî yapısını Yesrib hicretinden sonra çok daha geniş biçimde uygulamaya dönüştürmüştür. Bu pratiklerin tamamını toplumun temelleriyle de ilişkilendirmiş, sosyolojik yapıyı yeniden şekillendirirken Mekke’nin genetik kodlarını stratejik biçimde yeniden inşâ sürecine dâhil etmiştir.
Hz.
Peygamber’in (as) Bürokratik Vizyonu- III
“Bürokratik
Dilin İnşası”
Prof.
Dr. Cahit Külekçi
Hz. Peygamber’in bürokrat kişiliğinin boyutlarından biri de diplomatik ilişkiler ve resmi yazışma pratiğinde ortaya çıkar. Medine döneminde çevre siyasi otoritelerle kurulan ilişkiler, yalnızca askerî veya dinî tebliğ çerçevesinde sürdürülmemiş, aynı zamanda diplomatik protokol ve yazılı iletişim üzerinden yürütülmüştür. Zira Mekke döneminin siyasî gerçekleriyle Medine döneminin gerçekleri birbirinden oldukça farklıdır. Bir başka ifadeyle Mekke’de söylem üzerine kurulu olan politik sistem, Medine’de yerel halkın toplumsal gerçekliğine uygun olarak kitâbete evirilmiştir.
Hz. Peygamber’in (as) Bürokratik Vizyonu- II
“Merkezden Taşraya Yönetim Ağı”
Prof. Dr. Cahit Külekçi
Hz. Peygamber’in (as) bürokrat kişiliğinin bir diğer boyutu da Medine’de merkezî otoriteyi tesis ederken yerel yönetim mekanizmalarını etkin biçimde kurgulamasıdır.
Hz.
Peygamber’in (as) Bürokratik Vizyonu- I
İlk
Dönüşümler
Prof.
Dr. Cahit Külekçi
Hz. Peygamber’in (as) kişiliği yalnızca dinî liderlik çerçevesinde değil, aynı zamanda norm koyucu ve kurumsal düzen inşa edici bürokratik bir aktör olarak değerlendirilmelidir. Nitekim peygamberlerin liderlikleri salt karizmatik otoriteye dayanmaz.
SİTE DEVLETLERİ VE MEDİNE- II
Prof. Dr. Cahit Külekçi
Bir önceki yazımızda, Allah Resûlü’nün hicretten sonra Medine’de kurumsallaştırmaya gayret ettiği bir yapıdan bahsetmiş, bu yapının çeşitli isimler/ nitelemeler altında incelendiğini ve bunlardan en önemlisinin de hiç kuşkusuz Medine’nin bir site devleti olarak nitelendirildiğine temas etmiştik. Bu çerçevede Medine Vesikasının da alt maddeleriyle toplam elli iki maddeden oluşan bir tür anayasa hükmünde değerlendirildiğini fakat bu bağlamda cevaplanması gereken birkaç soru bulunduğunu da kendi lisanımızca ifade etmiştik.
SİTE DEVLETLERİ VE MEDİNE- I
Prof. Dr. Cahit Külekçi
Tarih, deneysel birikimi olmayan, verileri laboratuvar ortamında tecrübe edilemeyen ilim dalıdır. Bir tarihçi vesikalar eşliğinde, mutlak olmayan görüşlerini bu şartlar altında ortaya koymak durumundadır. Bununla beraber bir konuda vesikanın olması o konuyu her zaman ilelebet tartışmaya kapatamaz. Vesikanın kim tarafından, hangi şartlar altında kaleme alındığı, hangi dönemlerden ve ne şekilde tarihçinin masasına geldiği, kısacası vesikanın bilimsel kudretini gösterir pek çok husus göz önünde bulundurulmalıdır.
TARİHÎ SÜREÇ İÇERİSİNDE ERMENİLER VE ERMENİ MESELESİ- V
- FETİHTEN SONRASI VE ŞARK SORUNUNUN ORTAYA ÇIKMASI–
Doç. Dr. Cahit KÜLEKÇİ
Ermenilerin 450 yılında yapılan Kadıköy Konsülü’nden sonra sair Hristiyan topluluklardan ayrılmasıyla birlikte Kilikya, Ani gibi bölgelerde kısa süreli de olsa bazı hanedanlıklar kurdukları bilinmektedir. Siyasî varlıkları devlet statüsünde olmasa da kurdukları kısmen bağımsız Ermeni krallıkları, belki de Ermenilerin tarihleri boyunca oluşturdukları en önemli siyasî birlikler olarak değerlendirilmelidir. Gerek otorite boşlukları nedeniyle gerekse muktedir unsurlara hizmet etmesi gayesiyle (vasal devlet) Ermeni krallıklarının kuruldukları bölgeler göz önüne alındığında, Türklerle Ermenilerin erken dönemde karşılaşmış olduklarını söylememiz mümkün değildir. Bununla birlikte, münferit karşılaşmaları bir tarafa bırakacak olursak, Selçuklular döneminde Ermenilerle Türkler arasında asırlarca sürecek bir temasın sağlandığını ifade edebiliriz.
TARİHÎ SÜREÇ İÇERİSİNDE ERMENİLER VE ERMENİ MESELESİ- IV
- DİNÎ KİMLİK, KİLİSE VE ERMENİ MİLLİYETÇİLİĞİNİN OLUŞUMU –
Doç. Dr. Cahit KÜLEKÇİ
Önceki yazılarımızda sıklıkla temas ettiğimiz üzere Ermenilerin millî kimliklerini oluştururken kökenlerine ilişkin anlatımların, birden fazla millete matuf olması ayrıca bu anlatımlara mitolojik unsurların eşlik etmesi Ermenilerin ulusal kimliklerini, kökenlerini açık bir şekilde ortaya konulmasını zorlaştıran bir husustur. Halen de bu zorluk aşılabilmiş değildir. Ermenilerin mitolojik tarihlerinde olduğu gibi dinlerinde de benzer durum söz konusudur. Fakat Ermeni Kilise’nin, geç tarihte de olsa oluşturulması ve müstakil kiliseler arasında değerlendirilmeye başlanması, Ermenilerde oluşan dinî kimliğin daha mutlak ifadeler taşımasını gerekli kılmaktadır.
TARİHÎ SÜREÇ İÇERİSİNDE ERMENİLER VE ERMENİ MESELESİ- III
- HAYK’IN ÇOCUKLARI VE İSLAM TARİHİ KAYNAKLARINDA ERMENİLER –
Doç. Dr. Cahit KÜLEKÇİ
Ermenilerin ve Ermeni yurdunun isimlendirilmesi konusunda yaşanan
karmaşaya bir önceki yazımızda temas etmiştik. Ermenilerin millî tarih
yazarlarından 410-490 yılları arasında yaşadığı ifade edilen Moses Chorenensis,
Ermenilerin kökenlerini Nuh peygambere ulaşacak bir zincirle açıklamaya
çalışarak Ermenilere özgün bir etnik geçmiş ihdas edebilmiştir: Japhethus
[Yafes], Gamerus, Thiras, Thorgomus [Togorma], Haicus, Armenacus, Aramæis, Amafia, Gelamius, Harma, Aramus.
Aktardığımız bu zincirde Togorma’nın oğlu olan Hayk, günümüzde Ermeniler
olarak bilinen milletin atası konumundadır. Hayk’ın Ermenilerin atası sayılması
ise şu şekilde hikâye edilmektedir: ‘Hayk, Ermenilerin tarihini Yâfes’e
bağlayan bir temsilcidir. Ve hiç şüphesiz Ermenilerin babası sayılmaktadır.
Hayk kendi milletinden olanları topladı ve 300 kadar kişiyi Babilion’da bıraktı
ve kendisi Ararat Dağı’na devam etti. Bu göç tahminen M.Ö. 2107 ya da 2607
yıllarında gerçekleşti. Oraya vardığında aralarına orada oturan bölge halkından
da bir kısım insan katıldı. Bu insanlar Ararat’ta bulunan ve gözlerden uzak bir
medeniyete sahip insanlardı. Herhangi bir devletleri olmayıp, Nuh peygamberin
dilini konuşuyorlardı. Bunlar Hâm’ın neslinden gelenler olduğu tahmin ediliyor.
Hayk’ın önderliğinde gelen topluluğun Ermenistan’a yerleşmesinden sonra da
komşulukları devam etti. Şayet bu doğru ise Hâm ile Yâfes’in neslinden gelenler
ikinci kez karşılaşmış oldular. Hayk kısa bir süre bu bölgede kaldıktan sonra
büyük torunu Cadmus’u orada, Ararat’ın yakınlarında bırakıp batıya doğru
hareket etti. Birkaç gün süren yolculuğundan sonra Hayk geniş bir düzlüğe
ulaştı ve buraya Hayc adını verdi. Kendisinden sonraki nesiller de bu ismi
daima akıllarında tuttular ki Ermenistan’ın kurucusu Togorma’nın soyundan
gelmekteydi.’
Buradaki bilgiler Hayk’ın Ermenistan bölgesine göç etmesi ve göç
ettiği bölgeye kendi ismini vererek, bölgenin Ermenilere özel kılınması ile
ilgilidir. Burada anlatılanların tamamının doğru olduğu bir an için kabul
edilse de esâs mesele, Hayk’ın Babilion Bölgesi’ne nasıl geldiğidir.
Antik kaynaklarda rastladığımız ve ‘Aram’ ile başlayan, Ermenilere
nispet edilen kelimelerin neredeyse tamamının kökenini teşkil eden Aram’ın
öyküsü Mikael Chamich’in (1738-1823) kitabında geniş şekilde anlatılmıştır. M.
Chamich Ermenilerin millî kimliklerini oluşturma aşamasına Aram’ın Anushavan
saltanatı ile başlamaktadır: ‘Aram, kendisinden önce tahtta bulunan hükümdarın
vefatından sonra oun vasiyeti doğrultusunda tahta çıkmıştır. Ermeniler, bu
hükümdarın rehberliğinde Kafkasya’dan Taurus’a kadar olan bölgede millî güç
olarak varlıklarını korumuşlardır.’
M. Chamich’in Ermenilerin millî kimliklerinin oluşumuna dair
verdiği bu ilk bilgilerden sonra Med kralı Neuchar’ın Ermenilerden askerî
yardım istemesi ve bu yardım isteği karşısında Aram’ın 50.000 kişilik bir
orduyla Medlere yardım etmesi Ermenilerin gerçekten de henüz erken
sayılabilecek bir dönemde ciddi güç haline geldiklerini göstermektedir. Nitekim
Aram’ın Medlere yaptığı bu yardım sonrasında Medler’den bir parça toprak aldığı
ve sonrasında artan gücüne paralel olarak Babilion kralının davetiyle Kapadokya
bölgesine doğru kaydığı da öykülenmektedir.
M. Chamich, verdiği bilgilerin devamında Kapadokya bölgesinin
Ermenilerin yerleştiği ilk bölgelerden birisi olduğunu izah ettikten sonra Ermenistan’ın
birkaç taksimâtından bahseder ve Hayk’ı da bu taksimâtlardan birisinin lideri
konumuna getirir. Hayk’ın liderliğindeki Büyük Ermenistan’dır. Böylelikle Ermeni tarihçileri tarafından da
Ermeni isminin Aram’dan geldiği kabul edilmekte, Aram pek çok askerî zaferlere
imza atmakta, Hayk da Aram’ın kurduğu sistem içerisinde yer alan ve Ermenilerin
atası olan bir kişilik olarak değerlendirilmektedir.
İslam Tarihi Kaynaklarında Ermeniler
İslam tarihi kaynaklarında da Ermenilerin erken tarihlerine ilişkin
pek bilgi bulunmamaktadır. Az da olsa aktarılan bilgilerin çoğunda ise yukarıda
bahsettiğimiz mitolojik unsurlar yer almaktadır. Bu bağlam İslam tarihçileri
bir dönemde Ermenileri de, farklı mezhepten olsalar da Hristiyanlık temelinde
Rumların içinde değerlendirdikleri gibi bir sonuç çıkarabilmekteyiz. Kaynaklarda
daha çok coğrâfî bölge olarak Ermeniyye ya da İrminiyye tabirleri geçer ki, bu
bölgelerden de kasıt, temel manada bugünkü Doğu Anadolu bölgesidir. Aksi halde İslam
tarihçileri bu bölgeyi Ermeni halkının yaşadığı bölge, anlamında kullanmamışlardır.
Müslümanların Hz. Ömer döneminden itibaren Ermeniyye bölgesine
yaptıkları akınlar sebebiyle, Ermenilerle henüz erken denebilecek bir dönemde
karşılaşmış olabileceklerini düşünmekle beraber, doğrudan Ermeni halkını hedefe
alarak hareket ettiklerini söylememiz mümkün değildir. Hz. Ömer dönemi de dâhil
olmak üzere, Müslümanlar her dönemde Ermeniyye olarak adlandırdıkları bölgeye
askerî seferlerini esâsen Bizans’a kısmen de Sasaniler’e karşı düzenlemekteydi.
Ermeni kaynaklarında geçen, Ermenilerin Hz. Nûh’a bağlandıkları
Yâfes’in soyunu burada tekrar zikrederek İslâm tarihi kaynaklarına dönmek
istiyoruz: Japhethus [Yafes], Gamerus (Gomer), Thiras, Thorgomus, Haicus (Hay,
Hayk), Armenacus, Aramæis, Amafia, Gelamius, Harma, Aramus. Ermeni tarihçi M. Chorenensis’in Ermenilerin
soyunu bu şekilde Hz. Nûh’a kadar götürmesi ne Tevrat’a ne de İslâm tarihi
kaynaklarına uymaktadır. Tevrat’ta Yâfes’in oğulları şu şekildedir: Gomer,
Magog, Meday, Yâvan, Tuval, Meşek, Tiras. Yine Tevrat’a göre Ermenilerin atası
sayılan Hayk’ın babası Togorma da Gomer’in oğullarındandır. M. Chorenensis’in
ifade ettiği gibi Hayk ismi Tevrat’ta geçmemekte ve hatta M. Chorenensis’in
vermiş olduğu neseb zinciri Gomer’den sonra farklılaşmaktadır. Zira Gomer’in de
Togorma’dan başka iki oğlu daha vardır ve onların da isimleri Rifat ve
Aşkenaz’dır, Togorma değildir. Üstelik
yine Ermenilerin atası sayılan ve Ermeni isminin türetildiği kök isim olduğu
ileri sürülen ‘Aram’ da Tevrat’a göre Yâfes’in değil Sâm’ın oğludur: Elam,
Asur, Arpakşat, Lud, Aram. Aram’ın oğulları da Ûs, Hul, Geter ve Maş’tır.
İslâm tarihi kaynaklarında ise ‘Aram’ hakkında verilen bilgilerde
farklılıklar bulunmaktadır. İbn İshâk Hz. Nûh ve oğlu Sâm’ın neseb zincirini şu
şekilde ifade etmiştir: Nûh’un oğlu Sâm, onun oğlu Arfahşad, onun oğlu Şâleh ya
da Şâlih, onun oğlu Ayber, onun oğlu Fâlih ya da Fâleh. İbn İshâk, Hz. Nûh’un diğer oğullarıyla
ilgili bilgi vermezken, Sâm’ın oğulları da Tevrat’takinden farklıdır.
İbn Hişâm da İbn İshâk’ın verdiği nesebi vermekle yetinmiştir. Ancak İbn Hişâm’ın İbn İshâk kaynaklı başka
bir yerde verdiği bilgide Sâm’ın İrem (Aram) isimli bir başka oğlundan daha
bahsedilmektedir. Nitekim İbn İshâk da
Arapların soylarını izâh ederken Âd kavminin Sâm’ın diğer oğlu olan ‘İrem’ ya
da ‘Aram’dan türediğini ifade etmiştir.
Fakat bu neseb zinciri de Tevrat’ta yer alan neseb zincirinden farklıdır
ama Ermenilerin ısrarla Yâfes’e bağladıkları Aram, her iki kaynakta da Sâm’a
bağlanmaktadır.
Muahhar İslâm tarihi kaynaklarında da durum çok farklı değildir.
İbn Esîr’de geçen Hz. Nûh’un neseb zinciri de İbn İshâk’ın verdiği bilgilere
dayandığından, İbn İshâk ve İbn Hişâm’da geçen zincirden farklı değildir. Ancak
İbn Esîr’de verilen neseb zincirleri çok daha fazla ayrıntı içermekte, Hz.
Nûh’un oğullarından türeyen kavimler hakkında da bilgi verilmektedir.
Buna göre Hind ve Sindler, Tekvîn b. Yaktın b. Gabir b. Salih b.
Erfahşed b. Sam b. Nûh şeklinde bir nesebe sahip iken Sâm’ın Aram ya da İrem
adındaki oğlundan Avs, onun oğlundan da Âd kavmi türemiştir. Hz. Nûh’un Yâfes
isimli oğlundan ise Câmir, Muâ’, Mûrek, Buvân, Fubâ, Mâşic ve Tireş isimlerinde
oğulları olmuştur. Tireş’in çocuklarından Türkler ve Hazarlar; Câmir’in
evladından da Farslılar türemiştir. İbn Esîr’in vermiş olduğu bu neseb bilgisi,
Tevrat’ta verilen neseb bilgisiyle yakınlık arz etmektedir.
Görüldüğü üzere ne antik Yunan, Roma ne Pers ve ne de İslam tarihi
kaynaklarında Ermenilerin etnik kimlikleri ve antik tarihleri ile ilgili olarak
çok fazla anlatı yer almamaktadır. Bu durumun temel sebebi Ermenilerin siyasî
bir güce sahip olamamalarıdır. Öyle ki Ermeniler, İstanbul’un fethine kadar
belirli coğrafyalarda ve dağınık biçimde yaşarlarken, ancak fetihle ve fetihten
sonra İstanbul patrikhanesinin kurulmasıyla birlikte çok daha belirgin bir
toplum haline gelmiştir.
TARİHÎ SÜREÇ İÇERİSİNDE ERMENİLER VE ERMENİ MESELESİ- II
- İSİMLENDİRME SORUNU –
Doç. Dr. Cahit KÜLEKÇİ
Ermenilerin kadim tarihleri hakkında pek fazla bilgi bulunmadığını,
Anadolu’ya yerleşmelerinden sonra kendilerinden söz edilmeye başlandığını bir
önceki yazımızda izah etmeye çalışmıştık. Bu bölümde de Ermenilerin ve Ermeni
yurdu olarak bilinen coğrafyanın isimlendirilmesi sorununa temas etmek
istiyoruz.
Geçmiş tarihlerinde olduğu gibi Ermeni milletinin ne şekilde
isimlendirilmiş olduğu konusunda da hayli karmaşa bulunmaktadır. Öncelikle şunu
ifade edelim ki Yunan-Roma kaynaklarında Ermeni milletine veya yaşadıkları
coğrafyaya özgü bir ifadenin sıkılıkla kullanımı söz konusu değildir. Sesli
harflerin çıkarılmasıyla oluşturulan bazı farklı isimlendirmeler olsa da,
yazımızın sonunda da görüleceği üzere bunların hiçbirisinin doğrudan ve mutlak
şekilde bugünkü Ermenilere işaret etmediği ortaya çıkacaktır.
Ermeni milletinin kökenlerini incelerken zaman zaman atıf yapılan,
Tacitus tarafından kullanılan ve Anadolu’nun doğusunda, Urartu Bölgesi’nde,
başka bir ifadeyle kadim Ermenistan bölgesinde yaşayan Ermeniler için
zikredildiği ifade edilen bu tabire başka herhangi bir kaynakta rastlayamadık.
‘Kökeni bilinmeyen insanlar’ anlamına gelen tabirin kritiğini yapan C. Anthon
da tabiri ‘değişken yapıda olan, eskiden beri yerleşik düzene sahip olmayan’
olarak anlamıştır. Tacitus’un ‘Armenios’lar için kullandığı ambigua kelimesinin
etimolojisine bakıldığında ise kelimenin Latince olduğu ve herhangi bir şey ya
da kişi hakkındaki bilgilerin şüpheli olması, kesinlik taşımaması, tartışmaya
açık olması yani ilgili olan husus hakkında söylenilecek hiçbir şeyin mutlak
bağlayıcı olmaması gibi anlamların yüklendiği görülmektedir.
Tacitus’un ‘Armenios’ başlığı
altında verdiği bilgiye dayanarak, hiç şüphesiz Armenioslar’ın ‘late prætenta’
yani oldukça geniş sahaya yayılmış sınırlara sahip; ‘maximis imperis’ yani
dönemin büyük güçleri Roma ve Pers İmparatorlukları hâkimiyeti altında yaşayan
bir millet olduğu çıkarılabilir. Ancak bu bilgilerden Tacitus’un bugünkü Ermeni
ırkına işaret ettiği sonucu çıkarılamaz.
Ayrıca Tacitus’un Armenioslar şeklinde tanımladığı millet bugünkü
anladığımız manada Ermeniler midir, bu konuda da kesin bir bilgiye de sahip
değiliz. Fakat siyasî yapıları itibariyle ve sonraki bilgilere dayanarak
Armenioslar’ın Ermeniler olduğunu kabul için yeterli delile sahip olmadığımızı
ifade etmemiz gerekmektedir. Dolayısıyla Roma ve Pers imparatorluklarının
egemenliğini kabul eden, onlarla birlikte var olmayı başarabilen ve kökenleri
itibariyle de ciddi bilgi eksikliği olan milletin Ermeniler olduğunu söylemek
iddiadan öteye geçmeyecektir.
Kilikya olarak adlandırılan bölgenin Armenia olarak da
adlandırılması ve Tacitus’un bu krallarla bölge hâkimiyetini tasvir etmesi
açısından verdiği bilgiler önemlidir. Netice itibariyle M.Ö. I. yüzyıl ile M.S.
I. yüzyıllar arasında bölgede Ermeni varlığından ziyade Roma İmparatorluğu’nun
uzak bölgelerinde ve içerisinde Ermenilerin yer almadığı ya da almışsa da bahsedilmediği
görülen hâkimiyet mücadeleleri öne çıkmakta ve bölgede en azından bu
yüzyıllarda güçlü bir Ermeni varlığından söz edilmemektedir.
Ermenilerin yaşamış oldukları bölge olarak kabul edilen ve Armenia
olarak isimlendirilen bölgeye ismini de verdiği düşünülen Armenus kelimesi,
Ermeni halkı için özel olarak kullanıldığı ifade edilen bir başka kelimedir.
Kelimenin Grekler tarafından kullanıldığı ve Armenus’un mitolojik
kahramanlardan olan Jason [Sason] ile birlikte Altın Post gezisine katıldığı
ifade edilmektedir. Altın Post,
Athamas’ın çocukları Phriksos’la Helle’yi sırtına alıp Yunanistan’dan
Karadeniz’deki Kolkhis ülkesine kaçıran kanatlı koçun pöstekisidir. Armenus adı geçen mitolojik kahraman Jason
ile birlikte bu deniz seferine katılmış ve bölgeye yerleştikten sonra
yerleştiği yere Armenia denmeye başlanmıştır.
Bu bilgi her ne kadar mitolojik unsurlar ihtivâ etse de sadece bölgenin
ne şekilde isimlendirildiğinden, bölgenin isminin nereden geldiğinden bahsetmektedir.
Aksi halde Armenus’un Ermeni milletine işaret ettiğine dair herhangi bir bilgi
yoktur.
Ermenileri Frigyalıların bir kolonu olarak tanımlayan Heredot tarafından,
Ermenilerin ilk atalarından sayılan Hayk’ın, halkı ile birlikte Bâbil’den
doğuya doğru göç ettiği ve bu göçten sonra, göç ettikleri bölgeye Ermenistan
[Armenia] denildiği ileri sürülmektedir. Aslında Heredot üzerine araştırmalar
yapan, P. H. Larcher tarafından ileri sürülen bu görüşle birlikte Ermeniler’in
Bâbil’den sonra göç ettikleri bölgede nesillerce kaldığı da ifade edilmektedir.
Aramus da adı verilen bölgede kalan on altı nesilden birisidir. Bu
nesillerin sonradan mezkûr bölgeye Arameans adını vermeleri de anlaşılabilir
bir durumdur. Meselâ Aramus’tan denildiği zaman Armenia’dan olduğu anlaşılır.
Aramuslara Greekler, Suriyeliler (Syrians) derler.
Ermeni tarihçi Moses Chorenensis’e göre de Aramus, İbrahim
peygamberle çağdaştır. Strabon da Heredot gibi Armenuslarla, Suriyeliler ve
Arapların dillerinin ve sair yaşam şekillerinin benzerliğine dikkat
çekmektedir.
Moses Chorenensis’in de üzerinde önemle durduğu Aramus’un genç bir
Yahudi başrahibi olmasının ötesinde, hiç şüphesiz Ermenilerin ilk atalarından
birisi olması ve Hayk ile soy bağlantısının kurulması önemlidir. Buna göre
Aramus’un Hayk’a bağlanan soyu şu şekilde tasvir edilmektedir: Japhethus
[Yafes], Gamerus [Gomer], Thiras, Thorgomus [Torgoma, Togorma], Haicus [Hayk],
Armenacus, Aramæis, Amafia, Gelamius, Harma, Aramus. Öte yandan Aramo da
Ermenilere ait bir mitolojik kahraman olarak Moses Chorenensis’in dikkat
çektiği bir isimlendirmedir. Aramo’nun
Suriye yakınlarında bir yer ismi olması ve bazı araştırmalarda Suriye ile eş
anlamda kullanılması bu paralelde dikkat çekici bir durumdur.
Aramo’nun kısmî ses değişiklikleriyle birlikte doğrudan ve mutlak
olarak Ermenileri işaret ettiğini belirten ifadeler de vardır. Buna göre Aramo ya da Aramu, Arame, Arami
kelimeleri arasındaki fark sadece yazım farkıdır. Kelimelerin çok geniş
yelpazede değerlendirilmesi gerektiğinin üzerinde durulan bir çalışma, sonuç
olarak şunu ifade etmektedir: Aramu ve sâir benzer seslere sahip kelimeler,
Ermenistan sınırlarını da içine alan Mezopotamya bölgesinde yaşayanlara hatta
zaman zaman bölgeye de verilen isimdir.
Ermeni tarihçi Moses Chorenensis’in Ermenilerin atalarının Hz.
Nûh’un oğlu Yâfes’ten gelme Hayk olduğunu söylemesi önemlidir. Zira Moses
Chorenensis, Ermenilerin atalarını Aram ya da Arman, Armen kökünden uzak bir
isme bağlamıştır. Böylelikle Moses Chorenensis aslında Ermenileri ismen de olsa
daha özgün bir temele oturtmuştur. Bu konuya bir sonraki yazımızda tekrar temas
edeceğiz.
Heredot, kendisinden sonra yaşayan antik çağ yazarlarından farklı
olarak Ermenistan Bölgesi’nde yaşayan halk için doğrudan ‘Armen’ kavramını
kullanmaktadır ve Ermeni toplumu hakkında ilginç tanımlamalar yapmaktadır. Ona
göre Ermeniler, Frigyalılar’ın kolonlarıdır. Avrupa’dan Asya’ya göç eden ve
Avrupa’da Bryg olarak isimlendirilen Frigyalılarla Ermeniler aynı geleneklere
sahiptir. Hem Frigyalılar hem de Ermeniler Dareios’un kızlarından biriyle evlenmiş
bulunan Artokhmes’in buyruğundaydılar.
Bu bilgi bizi Ermenilerle Frigyalılar arasındaki köken birlikteliğine
götürmektedir.
Ermenilerle Frigyalılar arasında kurgulanan benzeşimlerin en önemli
unsuru dil konusundadır. Bilhassa antik yazarlardan Heredot’un da bu konuya
dikkat çekmesi önemlidir. Fakat araştırmalarda her iki millete ait dil
verilerinin çok da benzeşmediği, benzese de milletlerin ayrı milletler olduğu
açıkça yer almaktadır. Hatta Frigyalıların kolonlarının oldukça fazla olduğu ve
Heredot’un bu konuda yeterli delile sahip olmadan bilgi verdiği de ifade
edilmektedir. Anadolu’nun doğusuna göç ettikten sonra Frigyalılar’ın da
Ermenilerin de Pers dilini kullanmaya başlaması bu durumu açıklar
vaziyettedir. Hatta Frigyalıların
kullandıkları dile ilişkin formun proto-Greek ya da proto-Hellenic olduğu,
Frigya dilinin de bu manada özgün bir dil olmadığı da araştırmalarda yer
almaktadır.
Şu hâlde Ermenilerle Frigyalıların birlikte hareket ettikleri doğru
olsa da kökenlerinin aynı olduğunu söylemek, en azından ‘Ermeniler, Frigyalıdır’
demek mümkün değildir.
Netice itibariyle bugünkü Ermeni milletinin ve yurdunun geçmişte ne
şekilde isimlendirildiği, kaynaklarda hangi isimlerle anıldıklarını bir çırpıda
ortaya koymanın mümkün olmadığı anlaşılmaktadır. Aktardığımız tüm bu karmaşık
ve birçoğu delilden yoksun önerileri sonlandırabilmek için olsa gerek Moses
Chorenensis gibi Ermenilerin millî tarihçileri, Ermenilerin kökenlerini çok
daha farklı bir yaklaşımla izah etme durumunda kalmışlardır ki bu da bir sonraki
yazımızın konusunu oluşturmaktadır.
TARİHÎ SÜREÇ İÇERİSİNDE ERMENİLER VE ERMENİ MESELESİ- I
- ERMENİLERİN KİMLİĞİ –
Doç. Dr. Cahit KÜLEKÇİ
Her ilim dalında olduğu gibi tarih alanında da birtakım usûller
vardır. Bu usûller evrenseldir ve kişisel biçimlendirmelerden uzaktır.
Bölgelere, ülkelere, şehirlere, kabilelere veya kültürlere göre değişiklik arz
etmez. Alanla ilgili yazılanların ya da herhangi bir platformda öne sürülenlerin,
mutlak sûrette bu usûller çerçevesinde olması beklenir. Aksi halde yazılanların,
söylenenlerin en basit ifadeyle sübjektif karakterli hezeyanlara dönüşmesi
kaçınılmazdır. Bu bağlamda özellikle siyasî argümanların eşlik ettiği tarihî
olaylara dair yaklaşımlarda bunun en bariz örneklerini görmek mümkündür ki,
konumuz gereği biz sadece, artık yılın belirli dönemlerinde hatırlanan,
hatırlandıktan ve yeteri kadar kullanıldıktan kısa bir süre sonra gündemden
tehcir edilen Ermeniler üzerindeki söz konusu etkiyi ortaya koymaya
çalışacağız.
Ermenilerin kim oldukları, nereden geldikleri, kısacası antik
tarihleri hakkında net bilgiler yoktur. Bununla birlikte Ermeni milletinin
özellikle erken devirlerini yazanlar kurgularını, anlatımlarını Ermenilerin
tarihlerine ait millî verilerden uzak bir halde Frigya, Urartu, Pers
İmparatorluğu, Roma- Hıristiyan İmparatorluğu ve bunların kültürleri, dinî
akîdelerinin gelişimleri ile temellendirmişlerdir. Hatta zaman zaman bu araştırmalara, kimi
yerlerde Yahudiler dahi eklenmiş, Yahudilerle Ermenilerin kökenlerinin bir
olduğuna dair son derece tuhaf çıkarımlarda bulunulmuştur.
Öte yandan Ermeni tarihinden zikrettiğimiz unsurlar çıkarıldığında,
Ermeni milleti hakkında verilebilecek çok fazla bilgi kalmayacak, verilen kısmî
bilgiler ya gerçeğe tesâdüf etmeyecek ya da eksik olacaktır. Esâsen ne Roma ve
Pers İmparatorluğu’nu ne de zikrettiğimiz sâir medeniyetleri, hâkim dinî
inanışları, mitolojik figürleri, kültürleri bir tarafa bırakarak Ermenilerin
millî tarihlerini incelemek, erken tarihlerine dâir ilmî teoriler ortaya
koymaya çalışmak da doğru değildir. Çünkü Ermenilerin erken tarihlerinin ulusal
bir yaklaşımla izah edilme çabası, en başta kaynak yetersizliğinden ve
Ermenilere ait bilgilere genelde efsanevî bilgiler eşlik etmesinden dolayı,
sağlıklı sonuçların çıkmasına engel olmaktadır. Bir milleti nitelemek için
kullanılan ‘Ermeni’ kelimesi bilhassa son yüzyıllarda, Anadolu’nun doğusunda,
‘Ermenistan’ olarak anılan bölgede yaşayan ve Hıristiyan olan insanların ırkî
hususiyeti gibi algılanmaya başlanmıştır.
Söz konusu kelimenin ele alınışı ile algılanış biçimi zamanla
bölgede yaşayan insanların karakter ve ruhunda, siyasî açıdan mühim farklar
meydana getirmiştir. Bir çeşit politik mesele gibi görünen bu durum karşısında
Ermeniler olarak isimlendirilen millet de kendilerini bölge ile doğrudan
ilişkilendirip, diğer milletleri yok sayarak, sonsuz mitolojik vasıflı
uydurmalar yoluna girmiştir ki günümüzde bu durumla ilişkili söylemlerin hayli
arttığı ve siyasî söylemlerin de bunların üzerine kurulduğu görülebilmektedir.
Neredeyse tüm tarihî kaynaklar tarafından reddedilmesine rağmen politik
birtakım güçler, mutlak bilgiye dayanmayan ancak çokça yayılmış olan Ermeni-
Ermenistan Bölgesi arasındaki münasebet hakkında tarafsız ve aydınlatıcı
bilgilere, ne yazık ki, uzak kalmışlardır.
Hatta çoğu zaman bu durum Ermeni olarak anılan milletin de tarihî
olaylara bakış açısını etkilemiştir. Oysa Ermeni kelimesinin, belirli bir halka
matuf olarak kullanılmaya başlanmasının tarihi bile henüz tam olarak
bilinememektedir.
Burada hemen şunu ifade edelim, günümüzdeki Ermenilerden ve
Ermenistan’dan farklı olarak, Ermeni- Ermenistan kelimesinin tarihî kökeni
oldukça eskiye dayanmaktadır. Önemle bir kez daha ifade etmemiz gerekirse kökeni
itibari ile eski olan Ermeni ya da Ermenistan kelimelerinden bugünkü Ermeni
halkı kesinlikle anlaşılmamalıdır.
Yukarıda bahsettiğimiz siyasî muharriklerin kabullenemedikleri de
özellikle bu bilgidir. Nitekim günümüzde uluslararası kullanımda olan Ermeni ya
da Ermenistan kelimelerinden kastın, haritalarda Ermenistan olarak anılan
platoda yaşayan halkı temsil ettiği fakat bölgenin, Ermeni kültürü ya da
tarihsel anlamda bölge ile Ermeni halkının ilgisinin olmadığının altı pek çok
araştırmada çizilmektedir.
Şu hâlde Ermeni milleti ve Ermenistan için kaynaklarda
kullanıldığı ifade edilen sıfatlar, kavramlar ve tanımlamaların incelenmesi
fevkalâde önem taşımaktadır ki bir sonraki yazımızda da bu kavramları ele alacağız.
Herhangi bir kelimenin kökenini, ait olduğu dili, tam olarak hangi sebeple ve ne zaman ortaya çıktığını, ilk olarak hangi kaynakta geçtiğini, ses ve anlam bakımından geçirdiği safhaları inceleyen bilim dalı etimolojinin bile algılayamadığı, betimleme konusunda çaresiz kaldığı anlar vardır. Anadolu’da ifade edildiği şekliyle söyleyecek olursak etimoloji bazen eli böğründe öylece bakakalmaktadır. Söz konusu hâllerin en sık yaşandığı alanlardan birisi de kuşkusuz akademi alanıdır ki o anlarda değil etimoloji, antik Yunan mitolojisindeki paranormal güçler bile kendilerini âciz hissederler. Bu hissin tarafımızdan tespit edilmesi de ayrıca tartışılmalıdır. Sahi siz Gerçeği İnciten Papağanın hikâyesini okudunuz mu?
Bir önceki yazımızda Ezop’la Akhilleus (Aşil) arasındaki çekişmeye değinerek esasında ikisinin de eksik sonuçlara götüren kusursuz bir mantıksal akıl yürütmenin mutlak varlığına dair kısmî argümanlar geliştirdiklerini haddimiz olmayarak öne sürmüş, hatta parantez içi ünlem işaretlerinden de anlaşılacağı üzere zaman zaman konuyla dalga geçmiştik. Ancak gözden kaçırdığımız bir husus vardı ki, Ezop’un değilse de Akhilleus’un çeyrek de olsa bir tür tanrı(!) olma iddiası bulunmaktaydı ve bu mitolojik durum bizi bırakın ürkütmeyi, tedirgin dahi etmeyi başaramamıştı.
Okuyucuya Özel Not: Hemen yukarıdaki paragrafta seksen yedi kelime kullanılmasına rağmen herhangi bir şey açıklığa kavuşturulmadı, herhangi bir şekilde problem çözülmedi ve hatta probleme temas dahi edilemedi. Ama kesinlikle bir şey anlatılmaya çalışıldı!
Sözü edilen yazımızın sonuç kısmını bağlarken izah edilmesi gereken bazı hususların açıklanmadığını fark etmiş, bir sonraki yazımızda bunların tamamlanacağına dair sözler vermiştik ki esasında bir önceki yazımızda paradoksun kutsal iz düşümlerine dair önem arz edebilecek seviyede bir yaklaşımda da bulunmamıştık.
Sinemada bir saniyelik görüntü yirmi dört karenin art arda gelmesiyle oluşmaktadır. Mesela yirmi dört sayfalık bir kitabın sayfalarının hemen alt kısmına, açıları farklı olmak kaydıyla belirli doğrultuda çizgiler çekilirse ve o sayfalar hızlı bir şekilde fırt fırt çevrilirse, aslında sâbit durumda bulunan çizgilerin oynadığı gözlemlenir işte sinemadaki o bir saniyelik görüntü de böylelikle elde edilmiş olur. Dolayısıyla sinema izleyen masum bir izleyicinin bilinçaltını işleme vazifesi, ilk yirmi dört karede becerilemediğinden yirmi beşinci kareye hasredilmiştir. Bir başka ifadeyle ilk yirmi dört karede sinemanın kendisi yer alırken yirmi beşinci karede esas verilmek istenen mesaj gizlenmiştir.
Bizim de sözü getirmek istediğimiz nokta tam olarak budur ve kültürümüzde de kıssadan hisseşeklinde denklemleştirilmiştir. Şimdi gelelim sadede, biçiminde de kullanılmaktadır. Esasen halk içinde anlatılagelen ve güldürürken düşündürdüğü(!) iddia edilen efsanelerde de benzer bir durum söz konusudur. Açıkça ifade etmeliyiz ki şimdiye kadar örneklendirdiklerimizin ortak paydasını masum insanların aktardığı masum hikâyeler oluşturmaktadır. Bu ortak noktanın da ilim dünyasına hiçbir zararı bulunmamaktadır.
Konunun masumiyetten uzak tehlikeli yönü ise yirmi beşinci karenin, tarih kaynaklarında yer alan kimi rivâyetlerde kullanılmış olmasıdır. Tarih kitaplarının muharrirleri verilerini, iddialarını, önerilerini vs. muhtemel fikirler veya kişisel düşünceler üzerine bina etmezler. Etseler de sonraki dönemlerin okuyucuları tarafından yerin dibine sokulurlar! Çünkü ilmen sabittir ki vesikalandırılabilir bir satha nüfuz etmeksizin sarf edilecek beyanlar süreç içerisinde bir tür hezeyana dönüşebilir, dönüştürülebilir. Öyle bir hâl alır ki neyin gerçek, neyin hayal mahsulü olduğu dahi karıştırılabilir. İşte bu ve benzeri çekinceler nedeniyle rivâyetlerin neredeyse tamamının yirmi dört karesinde sorun bulunmadığı gibi bilinçaltı düzeyine de pek hitap etmez.
Ezop’ta olduğu gibi Akhilleus ile kaplumbağa bir gün yarışmaya karar verirler. Akhilleus henüz çocukken bile bir ceylanı yakalayabilecek kadar hızlı, bir aslanı öldürebilecek kadar güçlüdür. Akhilleus kaplumbağadan çok daha hızlı koşacağını düşündüğü için kaplumbağaya avans verir. Yarış başlar. Akhilleus kaplumbağanın başlama noktasına vardığında, kaplumbağa önde başlamış olduğu için bir miktar daha yol almış olacaktır. Akhilleus kaplumbağanın aldığı yolu tamamlamak için her zaman bu yolun önce yarısını koşmak zorunda değil midir? Ve her yarı yolu tamamladığında, kaplumbağa daha da ilerlemiş olacağından bu sonsuza kadar devam eder ve Akhilleus asla kaplumbağaya yetişemez.
Yazımızın odaklandığı paradoks da budur. Burada öne çıkarılmaya çalışılan ihmal ya da tembellik gibi unsurlar değildir. Malumunuz olduğu üzere Ezop’ta da elbette tavşan kaplumbağayı yakalayabilecek güçtedir ancak bir türlü bu durum gerçekleşmez. Tavşan ile kaplumbağa arasındaki bu hikâyede verilmek istenen mesaj nedir? Daha düz bir ifadeyle soralım, kendi kaynaklarımızda yer alan mitolojik/ kurgusal hikâyelerdeki yirmi beşinci karenin farkına varabilir miyiz?
Bir önceki yazımızda ‘Kırmızı Başlıklı Kız’ hikâyesine atıfta bulunmuş, tarihçiye düşen önemli hususlardan birisinin de bu hikâyenin kurttan da dinlemesi gerekliliğine vurgu yapmıştık. Bu vurgumuzu tekrarlamakla birlikte ilk paragrafın, doğum tarihimizin son iki rakamı olan yetmiş dört kelimeden müteşekkil bulunduğunu beyân ederek zincir şeklinde devam etmesini umduğumuz bu yazımıza da şimdilik nihâyet verelim.
