ON BEŞ YIL SÜREN SAVAŞTAN SONRA SURİYE*

هذا جناه أبي عليّ وما جنيت على أحد*

(ابوالعلي المعري)

Prof. Dr. Mahmut Çınar

Geçen hafta sonu (06-08.08.2026) yedi yıldır kuzeyine gidip geldiğim, aktif olarak ve dekan sıfatıyla kuzeyinde hizmet verdiğim Suriye’nin Başkenti Şam ve yol güzergâhına yakın olan Hama, Humus ve Tartus’a bir gezi düzenledim. Yani kanın, göz yaşının henüz kurumadığı, yerle bir edilmiş yerleşim birimlerinin henüz harabe halinde olduğu mazlum coğrafyaya. Kuşkusuz 4 Ekim 2019’da buraya görevlendirildiğimden bu yana kesintisi olarak Suriye’nin kuzeyine hep gittim geldim. Savaş ortamının bütün sıcaklığını iliklerime kadar hissettim. Gün oldu üzerimizden geçen kurşunların sesini duyduk, gün oldu, avlumuza katyuşa düştü. Gün oldu hemen yanımızdaki araçta patlama oldu? Öğrencilerimizden şehitler oldu. Öncüpınar Kapısı’ndan girdiğimizde hem sağ hem sol tarafta kilometrelerce uzanan, bir o kadar da genişleyen muhacirlerin çadırları arasından geçtik. Ancak 8 Aralık sürecinden önce Güvenli Bölgeler’in* dışında kalan yerleri görme imkânımız olmamıştı. Şimdi savaşın, ölümün, açlığın, yıkımın kol gezdiği ve her şeye rağmen bin bir türlü imkânsızlıklardan kurtulmaya çalışan bu coğrafyayı ana hatlarıyla da olsa yakından görmeyi planlıyorduk.

Afrin’deki işlerimiz bitirince hemen yola çıktık. Yanımda birbirinden değerli, her ikisi de Suriyeli olan ve şu anda her ikisi de öğretim görevlisi olan iki öğrencim var. Onlar bana rehberlik edecekler. İlk durağımız Halep ve Hama üzerinden Humus olacak. Halep’ten geçerken bazı mahallelerin adeta yerle bir olduğu dikkatlerden kaçmıyor. Buna karşılık bazı mahallelerde ise savaş izleri asla tespit edilemiyor. 8 Aralık’tan sonra Halep’i daha önce de birkaç defa ziyaret etmiştim. Şehir planlaması, insan yapısı, tarihî ve tabii güzellikleriyle bu kadar harika bir kente reva görülenleri anlamak gerçekten çok zor. Şehrin tam ortasında bulunan Halep Kalesi’nin yakınları daha çok isabet almış olmalıdır. 7 Şubat Depremi’ni başta Adıyaman olmak üzere yakinen yaşamış ve takip etmiş bir depremzede olarak, Halep’te gördüklerim depremde gördüklerimden hiç de farklı değildi. Gözleri kararan, hırsın ve ihtirasın körleştirdiği insanların nasıl insanlıktan çıkarak birer canavara dönüştüğünü çok açık bir şekilde görmek için, buraları görmek yeter, artar da…

Humus’a vardığımızda ikindi vaktiydi. Kenti çok gezmedik ama belirli yerlerdeki isabet alan binaların yıkım ve harabe halleri dikkat çekiyordu. Humus’taki mihmandarımız ve aynı zamanda fakültemiz mezunlarından olan sevgili dostumuz, arabamıza atlayarak bizi doğru Tartus’a götürdü. Tartus, Esed Rejimi tarafından gözetilen ve çatışmalara sahne olmayan bir sahil kentidir. Rejimin burayı kollamasında etkili olan hususlardan biri de hiç kuşkusuz Rusya’nın askeri üslerine ev sahipliği yapmasıdır. Aynı zamanda transit limana da sahiptir. Bu seyahatimizde dikkat çeken en önemli hususlardan biri de Hürmüz Boğazı kapalı olduğu için bu limandan batıya petrol sevkiyatı için Irak’tan gelen tankerlerdi. Limanda geçiş için sıra bekleyen tankerler abartısız bir şekilde 60-70 kilometrelik bir mesafeyi doldurmuştu. Limana giriş sırasının 3-4 gün sürebildiğini söylediler. Allah şoförlere yardım etsin. Savaşın etkilerinin ne kadar geniş ve sofistike olduğunu bir kez daha öğrenmiş oluyoruz.

TARTUS

Tartus’a girer girmez tipik bir modern sahil kenti bizi karşıladı. Otelleri, gökdelenleri, tatil kompleksleri, caddeleri, palmiyeleri kısaca bütün görünümleriyle tam bir batı kenti. Sahil boyunca tatil yerlerinde iyi bir yoğunluk var. Humus ve daha önceki kentlerde gördüğümüz eski ve dökük arabalar, yerlerini oldukça lüks ve pahalı arabalara bırakmış. Yıkık ya da yarı yıkık bina ve evlerin yerini savaşın hiçbir izini taşımayan, dolayısıyla savaşın hiç uğramadığı ev ve binalar almış. Suriye’nin diğer kentlerinde olduğu gibi burası da gerçekten çok hareketli, sanki herkes dışarıdadır. Türkiye’ye gelen Suriyeli muhacirlerin, özellikle geç saatlere kadar dışarıda vakit geçirmelerini, daha çok elverişsiz konutlarda kalmalarına yorumlamıştık. Ancak burada gördüklerimiz durumun hiç de böyle olmadığını, dışarıda vakit geçirmenin bir kültür olduğunu ve onlar için vazgeçilemez olduğunu gösterdi. Sahilde oldukça büyük ve geniş bir dizi tesisin yer aldığı bir komplekste oturarak dinlenmeye çalıştık. Bütün büyüklüğüne rağmen tıklım tıklım olduğunu gördük. Yerli dostlarımız muhafazakâr kesimin tatil için daha çok Tartus’u, seküler kesimin ise bunun yerine Lazkiye’yi tercih ettiğini söylediler. Vakit ilerleyip hava karardıkça yoğunluk da artıyor. Suriye’de aile boyu geceleri hayat dışarıda yaşanıyor. Hele de Tartus gibi denizi, kafeleri, yürüyüş parkurları olan bir yerde. Tartus’ta biraz gezip etrafı gözlemledikten, dinlenip çaylarımızı da içtikten sonra geç sayılabilecek bir saatte Humus’a dönüyoruz. Savaşın hiçbir izini taşımayan bu kenti terk ederek, deyimin tam anlamıyla ‘savaştan çıkmış’ olan Humus’a. Yolda aynı manzara; liman sırasını onlarca kilometre bekleyen tankerler…

ŞAM

Humus gezimizi sonraya bırakarak istirahate çekildik. Oldukça bakımlı ve savaştan önce en iyi malzemeler kullanılarak yapılmış olan dubleks bir ev misafir haneye dönüştürülmüş. Ahşap kaplama ve mobilyalar ile tek parça kocaman mermerler oldukça göz alıcı. Sabah erkenden Cuma namazını Şam Emeviyye camiinde kılmak üzere yola çıktık. Cuma günü tatil olduğu için yollar, oldukça sakin olan Şam sokakları kadar olmasa da sakin sayılır. Şam’a erken geldiğimizden Cuma namazına epey vakit var. O halde Cuma Namazından sonra çok yoğun olacağı söylendiğinden ilk ziyaretimiz, Seyyide Zeynep’in türbesinedir. Bilindiği üzere Hz. Zeynep, Hz. Hüseyin’in bacısıdır ve Zeyneb el-Kübrâ olarak bilinir. Hz. Hüseyin Kûfe’ye doğru yola çıktığında, onu çıkmaması için uyaranlardan biri de Hz. Zeynep’in kocası ve aynı zamanda Hz. Hz. Hüseyin’in amcasının oğlu Abdullah b. Cafer’dir. Kocası Medine’de kaldığı halde Zeynep ağabeyi ile birlikte yola çıkmış ve Kerbelâ’da yaşanılanları bizzat müşahede etmiştir. Kerbela’dan Şam’a Hz. Hüseyin’in kesilmiş başı ve bütün aileyle birlikte getirilmiştir. Tarihçilerin kaydettiğine göre üç gün Şam’da kaldıktan sonra Hz. Zeynep’in talebi üzerine halife Yezid, hediyeler vererek yanlarına da hizmetçiler görevlendirip bütün aileyi Numan b. Beşir’in himayesinde Medine’ye göndermiştir. Şii dünya için Hz. Zeynep’in hem Kerbelâ’dan sonra Kûfe’ye getirildiklerinde, Hz. Hüseyin’in oğlu Zeynel Abidin’i vali İbn Ziyad’ın öldürmesinden kurtarması hem de Şam’daki duruşu ile Halife Yezid b. Muaviye’ye hitabı son derece önemlidir. Gerçekten de Hz. Zeynep’in Yezid’e karşı konuşması olarak nakledilen metin, makamda herkesin görüp okuyacağı şekilde yazılıp asılmıştır. O süreçte aileye reislik edecek hiçbir erkek bulunmadığından Hz. Zeynep liderlik yapmıştır. Hz. Zeynep’in bu direnişi 1979 İran İslam Devrimi’nin özellikle ilk zamanlarında, başta kadınlar olmak üzere devrimciler için bir ilham kaynağı olmuştu. Her fırsatta Hz. Zeynep’in Yezid’e karşı direnişi ve hitabı dile getirilerek, ondan ilham almaya çalışıyorlardı. Suriye iç savaşından önce İran, Irak ve Lübnan gibi Şiilerin yoğun olarak yaşadığı coğrafyalardan buraya ziyaretçi akını oluyormuş.

Makamın etrafındaki meskûn mahallerde hep Şiiler oturmaktadır. Mahalleye girer girmez bu durum dikkat çekmektedir. Suriyeliler türbenin bulunduğu bu mekâna “Makam” diyorlar. Tarihi kaynaklar, Hz. Zeynep’in mezarının nerede olduğu hakkında sahih bilgiye ulaşılamadığını, Zeynep’in Medine’ye döndükten sonra buradan bir daha çıktığına dair elde herhangi bir bilginin bulunmadığını belirtmektedirler. Bu nedenle burada bir türbenin bulunup bulunmadığı varsa bile kime ait olduğu hakkında epey spekülasyon yapılmıştır. Bu nedenle “makam” demek daha uygun görünüyor. Makama vardığımız saat Cuma’dan önce olduğu için etraf çok sakin. Ancak güvenlik en üst derecede. Makama girmeden önce güvenlik kontrolünde telefonlarınızı emanete bırakmanız zorunlu. Telefonla içeri girmeye asla müsaade edilmiyor. Biz de telefonlarımızı emanete bırakarak güvenlik noktasından geçip içeri girdik. Bir külliye şeklinde olan makama klasik Fars mimarisi damgasını vurmuştur. Kadın ve erkek giriş-çıkışları farklı yerlerden. Etraf oldukça temiz ve düzenli. Kendinizi Medine Hareminde hissediyorsunuz. Hz. Zeynep’in Türbesine yaklaşarak Fatiha’mızı okuyup dualarımızı ettik. Etrafı ana hatlarıyla gözlemledikten sonra oradan çıkarak Seyyide Rukayya’nın Türbesine gittik.

Seyyide Rukayya, Hz. Hüseyin’in küçük kızıdır. Tarih kaynaklarına göre Kerbela olayında 3 yaşında olduğu kaydedilmektedir. Esirlerle birlikte Şam’a getirildiğinde, buradayken Rukayye babasını rüyasında görür ve sürekli ağlayarak babasını ister. Bunu duyan Yezid, babasının kesik başının kendisine götürülmesini emreder. Bunu gören Raukayye daha da hüzünlenip ağlayarak bitap düşer ve vefat eder. Seyyide Rukayya’nın türbesi, Seyyide Zeynep’in makamına göre daha mütevazıdır. Dolayısıyla giriş çıkışlar ve güvenlik biraz daha rahattır. Türbede fatihamızı okuyup dualarımızı yaptıktan sonra Emeviye Camiine yetişmek üzere yola çıktık.

Henüz Cuma namazına vakit var ve camiye yakın bir konumda Salahaddin Eyyûbî ve Suriye iç savaşında muhalefetin saflarında yer almadığı için kimi tenkitlere maruz kalan, iç savaşın sonlarına doğru kimden geldiği bilinmeyen bir ateşle vefat eden büyük alim Said Ramazan el-Bûtî’nin türbeleri var. Onları görüp dua etmek istiyoruz. Ancak tadilat olduğundan sadece yakınına yaklaşarak dua etme imkânımız oldu. Allah kendilerine rahmet eylesin. Salahaddin denilince yaptığı onca hizmetlerin yanında en çok Kudüs fatihi olması akla gelir. İsrail’in Gazze zulmü başta olmak üzere uyguladığı soykırım ve mezalimin zirve yaptığı bugünlerde, İslam ümmetinin hatta insanlığın Salahaddin’e/Salahaddinlere ne kadar ihtiyacı var! Cuma Namazı yaklaştığına göre artık Emeviye Camiine girmenin de vakti geldi demektir.

Emeviyye Camii’ne tarihi Hamidiye Çarşısı tarafından giriş yaptık. Avluya girer girmez muhteşem bir mimari karşılıyor. En çarpıcı hususlardan biri Emeviyye Camiinde dört tane mihrabın bulunması. Hanefi, Şafii, Maliki ve Hanbeliler için ayrı ayrı olmak üzere dört tane mihrap planlanmış. Tabii kimileri bunu bir avantaj ve ayrıcalık olarak sunmaktadırlar. Benimse ilk aklıma gelen bunun gereksiz hatta saçma olduğudur. Namaz gibi bütün müminleri bir araya getirmesi ve ümmetin birliğini temsil etmesi beklenen bir ibadette bile mezhep merkezli bir ayrışmaya zemin hazırlamak akıl karı değildir. Kaldı ki namazın olmazsa olmaz rükünleri bütün mezheplerde aşağı yukarı aynıdır. Namazı bu tür ayrışmaların aracı kılmak yaralayıcıdır. Bu mihrapların kim tarafından ve hangi mülahazalarla yapıldığını sormaya gerek bile duymadım.

Cuma namazı başlamadan hemen önce Mehmet Görmez Hoca’nın camiye girdiğini fark ettik. Doğrusu Cuma hutbesini okuyacağını bekliyorken, Evkaf Bakanı Minbere çıktı. Ancak Görmez Hoca da namazdan sonra III. Hutbe sayılabilecek yaklaşık 20 dakikalık bir ‘Hutbe’ verdi. Özgürleştikten sonra Suriye ve Suriyeli Müslümanların sorumluluklarını hatırlatan hitap ve değerlendirmeydi. Birlik ve beraberlik çağrısında bulundu. Bu arada defalarca Said Nursi ve onun burada sunduğu Hutbe-i Şamiyye’ye atıfta bulundu. Görmez Hocayı bu ‘hutbe’ ile tanıyanlar onu sıkı bir Nur Şakirdi zannederse şaşırmam.

Cuma Namazını kıldıktan sonra ilk ziyaret hedefimiz, bu toprakların insanı başta olmak üzere İslam Düşünce tarihi üzerinde en çok iz bırakan iki şahsiyetin, Muhyiddin İbnü’l-Arabî ve Takiyyüddin İbn Teymiyye’nin türbelerine gitmektir. İbn Teymiyye, Şam Üniversitesi kampüsü içerisinde bulunmakta ve ziyaret herkese açık değilmiş. Afrin Eğitim fakültemizden mezun ettiğimiz iki öğrencimiz Şam Emniyet Müdürlüğü’nde idareci olarak görev almışlar. Bunların yardımıyla Türbeye gidebildik. Muhaddis İbn Salah ve Müfessir-Müerrih İbn Kesir de hemen onun yanı başındalar. Oldukça mütevazı bir vaziyette yatmaktadırlar. Üzerlerinde ve etraflarında şaşalı yapılar yok. Açık havada birer mezarda yatıyorlar. Fâtiha’mızı okuyup dualarımız yaparak ayrılıyoruz. Allah rahmet eylesin. İbn Teymiyye söz konusu olduğunda, kimlik ile imaj ayrımının yapılması gerektiği kanaatindeyim. Doğrusu onun eserlerine bakıldığında hurafecilik ve batınîliğe karşı sert bir tavır takındığını görmemek mümkün değildir. Ancak özellikle post modern dönemde ortaya çıkan şiddet taraftarı neo-selefilerin faaliyetleri için mesned olarak kabul edecekleri veriler, iddia edildiği gibi onun eserlerinde ya hiç yok ya da çok sınırlıdır. İbn Teymiyye’nin körfez ülkelerindeki aşırı selefi akımlar ile DEAŞ gibi şiddet taraftarları tarafından sahiplenmesi, onun ümmetin geniş katmanları arasında yanlış tanınmasına ve kimliğinden farklı bir imajla sunulmasına neden olmuştur.

Şam’a gelip de Kasiyun Dağı’na çıkmamak büyük bir eksiklik olacaktır. Ancak burada çalışmalar olduğu için kapatılmış olduğu bilgisine ulaşıyoruz. Yine iş mezunlarımızdan yardım almaya kalıyor. Bize escortluk yaparak Kasiyun’a çıkabildik. Güzergahta oldukça bakımlı ve güzel evler-villalar göze çarpıyor. Sanki savaş buraya hiç uğramamış. Kasiyun Dağı’na çıktığınızda Şam ayaklarınızın altında gibi. Hemen hemen her tarafı görmek mümkün. Kısa bir gezintiden sonra, Kasiyun Dağı denilince ilk akla gelecek olan ve bu dağın eteklerinde medfun olan Şeyh Muhyiddin İbnü’l-Arabî’nin türbesine gidiyoruz. Türbe, İslam düşünce tarihinde onunla farklı bir kulvarda konumlanan İbn Teymiyye’nin türbesine göre bayağı ihtişamlı. Camii ve türbe aynı mekânda. Camiide her Cuma ikindi namazından sonra Hadra adı verilen toplu zikir meclisi icra edilmektedir. Ancak bunun sonlarına yetişebildik. Burada Şam Büyükelçimiz Dr. Nuh Yılmaz’la karşılaştık. Kısa bir hal-hatır sorduktan sonra ayrılarak Şam’da iç savaşta en çok zarar gören Doğu Guta’ya doğru yola çıkıyoruz.

Suriye iç savaşının devam ettiği günlerde, en çok saldırılara maruz kaldığını duyduğumuz yerlerden biri de hiç kuşkusuz Doğu Guta’ydı. Şam’ın hemen kenarında bulunan ve şehrin banliyösü konumunda bulunan Doğu Guta, yeşil alanları, bağları-bahçeleriyle dikkat çekmektedir. Ancak şimdilerde Tahrir’in* üzerinden bir buçuk yıldan daha fazla bir zaman geçmiş olmasına rağmen, depremden çıkmış gibi enkazları da dikkat çekmektedir. Doğu Guta, acımasız rejimin zulmünü sergilediği en canlı tanığıdır. Burada da savaşta hicret ederek Afrin’e gelen ve bu süre içerisinde fakültemizde okuyarak mezun olan bir öğrencimizin ailesi bizi karşıladı. Oldukça samimi bir havada geçen muhabbet ev hasbihalden sonra bahçe ve bostanlarını gezdirdiler. Leziz meyve ve sebzelerden tattıktan sonra Humus’a dönüyoruz.

HUMUS

Humus (Hıms), Batı Suriye'de bulunan, Humus ili ile Humus ilçesinin merkezi olan şehirdir. 509 metrelik rakımıyla Şam'ın kuzeyinde 160 kilometrelik mesafede yer alır. Coğrafi olarak en geniş alana sahip il olan Humus, büyük bir sanayi merkezi olup, 2012 hesaplamalarına göre, 900,492 kişilik nüfusuyla, Halep ve Şam'dan sonra Suriye'nin en büyük üçüncü şehridir. Genellikle Arapça konuşan, Sünni Müslüman, Alevi ve Hristiyan azınlıklar burada yaşamaktadır. Başta İslam ve Hıristiyanlık olmak üzere farklı din mensuplarına ait birçok tarihi mabet ve kalıntılar mevcuttur. M.Ö. I. Yüzyıla kadar götürülen tarihi, putperestlik, Hıristiyanlık ve İslam gibi din mensuplarının yaşam alanı olmuştur. Hz. Ömer döneminde fethedildikten sonra, hep Müslümanların elinde kalmış, Halid b. Velid’in burada bulunan türbesi nedeniyle hep onunla birlikte anılmıştır. İç savaşta zarar gören Halid b. Velid Camiinin, rejime destek olarak buraya gelen Rus ordusu içerisinde yer alan Çeçen Müslümanlar tarafından tadilatının yapıldığı söyleniyor. Bunun ne kadarını nasıl yaptıkları üzerinde araştırma yapma imkânımız olmadı. 2011 iç savaşında önemli bir çatışma merkezi olan Humus’ta, Muhaliflerin konumlandığı Halidiye bölgesinin de büyük bir yıkımla rejim tarafından kontrol edilmesiyle birlikte, 8 Aralık 2024 tarihine kadar rejimin kontrolünde kaldı.

Humus’a genel olarak bakıldığında, iki Humus var: Biri Halidiye bölgesi. Halid b. Velid Camiinin merkezinde bulunduğu bu bölge muhaliflerin elinde olduğu için, adeta yerle bir edilmiş. Maraş depreminden çıkmış gibi hali var. Yıkılmış binalar, evler hala canlı. Diğer taraflarda ise hiçbir şey olmamış gibi şehir cap canlı. Halid b. Velid Camii’nin geniş olan sahası akşamları, serin havada oturmak isteyenlerle dolu. Suriyelilerin bu anlamda oldukça aktif olduklarını dikkate aldığımızda şaşılacak bir durum değil. Çoluk-çocuğunu, çayını, kahvesini, yemeğini alan buraya gelmiş. Kuşkusuz Humus’ta havuzlu-bahçeli lüks mekânlar da bulunmakta ve buralar da gecenin geç saatlerine kadar canlılığını korumaktadır. Anlaşılan evde yemek yeme kültürü çok yaygın değil. İmkanına göre ya lüks yerlerde ya da park, bahçe ve meydanlarda yemek yemek, çay içmek daha çok yaygın. Geceyi burada dostumuzun bize sağladığı nezih bir ortamda geçirdikten sonra sabahleyin Hama’ya doğru dönüş yoluna giriyoruz.

HAMA

Hama (hisar anlamına gelir), Asi nehri üzerine kurulu ve bugün hala varlığını sürdüren su değirmenlerinden dolayı, “Su değirmenleri şehri” olarak bilinir. 2010 itibarıyla 854.000 nüfusuyla Suriye'nin dördüncü büyük kenti olup Suriye'nin orta kesiminde, Asi nehri üzerinde yer alır. Hama’nın Tarih M.Ö. XI. yüzyıla kadar götürülmektedir. Aramiler M.Ö. XI. yüzyılda burada Hamat Krallığı'nı kurdular. Daha sonraları sırasıyla Asurlar, Persler, Makedonyalılar, Selevkoslar ve Bizanslıların yönetimine geçti. VII. yüzyılda Müslümanlar tarafından fethedildi. 1108'de kısa bir süre Haçlılar tarafından işgal edildiyse de 1115'te tekrar Müslümanların eline geçti ve bundan sonra hep Müslümanların elinde kaldı. 1918'de, Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'nda İtilaf Devletleri'ne yenilmesiyle birlikte şehirdeki Osmanlı egemenliği de sona erdi. Önce Britanya’nın kontrolüne daha sonra Sykes-Picot Anlaşması uyarınca Fransız Mandasındaki Suriye'ye geçti. 1946'da bağımsız Suriye'nin parçası oldu. 1980'lerin başında ülkede artan siyasal huzursuzlukla birlikte Müslüman Kardeşler'in kalesi durumuna gelen Hama'da, Şubat 1982'de girişilen sindirme hareketi sırasında, Hafız Esad rejimi tarafından yaklaşık 40 bin kişi öldürüldü ve eski şehrin hemen hemen dörtte biri yıkıldı. Suriye İç Savaşı'nın başlarında, 2011-12 yıllarında Suriye ordusu ile muhalefet güçleri arasında yaşanan çatışmalardan sonra şehir Suriye hükûmetinin elinde kaldı.

Hama denilince ilk akla gelen hiç kuşkusuz yukarıda da değinildiği gibi Asi nehri üzerinde kurulu su değirmenleridir. Biz de bu değirmenleri görmek için nehrin sahiline iniyoruz. Oldukça yoğun ziyaretçi var. Su değirmenleri faal bir şekilde ziyaretçilerini beklemektedir. Dikkat çeken hususlardan biri de adeta çamura dönüşen nehirde yüzen çocuklardı. Nehrin kirliliğine hiç aldırmıyorlardı.

MAARRATÜNNU‘MÂN

Gezimizin son durağı olan Maarratünnu‘mân denildiğinde, Suriye iç savaşında şiddetli çatışmalara sahne olmasıyla, sıklıkla haberlere konu olması akla gelmektedir. Gerçekten de burası muhaliflerle rejim taraftarları arasında çok şiddetli çatışmalara sahne olmuş ve bu durum, 8 Aralık’a giden süreçte, HTŞ güçlerinin Halep’ten Şam’a doğru ilerlerken en çok mukavemetle karşılaşmasına kadar devam etti. Dolayısıyla savaş boyunca, son anına kadar hep çatışmalar devam etti ve hem şehir merkezi hem de çevresi çok büyük zayiatlar verdi. Bugün hala yıkık binalarıyla bu durum açık bir şekilde canlılığını muhafaza etmektedir. Maarratünnu‘mân denildiğinde, savaş, kan, gözyaşı, yıkım ve harabeye dönmüş bir kent akla gelmektedir. Maarratünnu‘mân Halep’in 70 km. güneyinde, üstünde birçok arkeolojik kalıntılar bulunan Zâviye dağlarının doğusunda, Halep’i Hama, Humus ve Şam’a bağlayan yol üzerinde yer alan İdlib iline bağlı bir ilçedir.

Tarihi M.Ö. X. Yüzyıla kadar götürülmektedir. Kavşak noktasında bulunmasından dolayı kuruluşundan itibaren faal bir ticaret merkezi olmuştur. Günümüzde de bu durum devam etmektedir. Hz. Ömer’in hilafeti döneminde fethedildi. Bundan sonra zaman zaman farklı Müslüman güçler arasında ve Bizanslarla Müslümanlar arasında gerçekleşen çatışmalara sahne oldu. Yavuz Sultan Selim zamanında Mercidâbık Savaşı’nın ardından Osmanlı Devleti’nin idaresine geçti. 1916’da Halep vilâyetinin Antep sancağına bağlandı, Ekim 1918’de İngilizler tarafından işgal edildi, kısa bir süre sonra Fransızlara bırakıldı. Maarretünnu‘mân, Suriye Cumhuriyeti zamanında idarî olarak Halep’e bağlı kalmıştır. Günümüzde Suriye’nin idarî bölümlerinden biri olan İdlib muhafazasına bağlı bir kaza merkezidir. 1960’ta 12.000 kadar olan nüfusu 2003 yılı tahminlerine göre 60.000’e yaklaşmıştır. Çevresinde tahıl ve pamuk yetiştirildiği için Suriye’nin önemli bir ticaret merkezidir.

Maarretünnu‘mân’da, şair Ebü’l-Alâ el-Maarrî* (ö. 449/1057) ve 5-6 kilometrelik mesafede bulunan Deyrsem‘an köyünde bulunan Ömer b. Abdülaziz’in türbesi, ziyaretçilerin en çok ilgisini çeken yerler arasındadır. Biz de Ömer b. Abdülaziz’i ziyaret edip Fatihalarımızı okuyarak gezimizi başlattık. Türbe etrafı oldukça bakımlı ve tertemiz. Tarihî kalıntılar, Hıristiyanlık döneminde kalan bakiyeler canlılığını korumaktadır. Bu mekânın daha önce bir manastır olduğu ve buradaki rahibin daha sonra Müslüman olduğuna dair bilgiler aktarılmaktadır. Türbenin haziresinde bu dönemden kalma bir mekânın hala muhafaza ediliyor olması takdire şayandır. Camide namazımızı kıldıktan sonra camii görevlisi ve dernek yetkilisiyle kısa bir sohbetten sonra ayrılıyoruz.

Maarretünnu‘mân’da ziyaret sırası hiç kuşkusuz Ebü’l-Alâ el-Maarrî’dedir. Nükteli ve derin manalı şiirleriyle bilinen Maarrî burada yatmaktadır. Mezarı ve mezarının etrafı hala savaş izlerinden temizlenmiş değildir; her taraf harabe. Burada bulunan birçok tarihî eser tahrip edilmiştir. Meşhur Ulucami (el-Mescidü’l-câmiu’l-kebîr), tadilata başlanmıştır. Etrafta çalışma olduğuna dair epey bakiye var. Burada da bulunan dostlarımızla kısa bir gezinti ve istirahatten sonra son durağımız olan Maarretünnu‘mân’dan ayrılıp Türkiye’ye doğru yola koyuluyoruz.

* Gezi boyunca arkadaşlıkları ve öz verili destekleri için sevgili öğrencilerim Ö. Grv. Bilal Halife ve Ö. Grv. Mustafa Şawi’ye teşekkür ederim.

* Nüktedanlığı ve ifadelerindeki derin felsefî manalarıyla bilinen ve evlenmediği için çocuğu olmayan Ebü’l-Ala el-Maarrî’nin kabrine yazılmasını vasiyet ettiği beyit: Trc. “Bu, babamın bana karşı işlediği cinayetidir / Ben kimseye karşı cinayet işlemedim”

* Türkiye’nin Fırat Kalkanı ve Zeytin Dalı harekâtları neticesinde savaşı sonlandırarak güvenli hale getirdiği bölgeler için ‘Güvenli Bölgeler (المناطق الامنة) tabiri kullanılmaktaydı.

* Suriye halkı, 8 Aralık 2024 tarihinde HTŞ’nin Şam’a girmesiyle eski rejimin son bulmasını “Tahrir (özgürleşme)” olarak ifade ediyorlar.

* Maarrî, 363/ 973 tarihinde Maarretünnu‘mân’da doğdu.Henüz dört yaşlarında iken çiçek hastalığına yakalanarak gözlerini kaybeder. Mevcut eserlerinden onun lugat, edebiyat, gramer, fıkıh ve tarih tahsili yaptığı anlaşılmaktadır. 398/1007 yılında Bağdat’a gider Burada felsefî eserlerle tanıştı. Bir buçuk yıl sonra memleketine döndü ve uzlete çekildi ve bundan sonra da hep yalnız yaşadı. Vaktini talebe okutmaya ve eser yazmaya ayırdı. 449/1057 yılında Maarretünnu‘mân’da vefat etti. Kısa boyu, zayıflığı, çirkinliği ve ama oluşu sebebiyle hayatı boyunca aşağılık duygusundan kurtulamadı. Bu hali şiirlerine de yansımıştır. Toplumdaki fakih, kelâmcı, sûfî ve idarecileri ısrarla tenkit eder, onların cehaletini ortaya koymaktan büyük bir zevk alırdı. Bu tutumu başına birçok dert açmakla birlikte onun İslâm dünyasında tanınmasını ve talebelerinin artmasını sağlamıştır. Dinî hayattan ziyade ahlâkî hayata büyük önem verirdi. Aykırı görüşlerinden dolayı zaman zaman tekfire varacak şekilde şiddetli tenkitlere maruz kalmıştır. Saḳṭü’z-zend ve Lüzûmü mâ lâ yelzem (el-Lüzûmiyyât) isimli manzum eserleriyle; el-Fuṣûl ve’l-ġāyât fî temcîdillâh ve’l-mevâʿiẓ ve Mülḳa’s-sebîl fi’l-vaʿẓ ve’z-zühd, Zecrü’n-nâbih isimli mensur eeserlerinin yanı sıra bazı risaleleri günümüze kadar ulaşmıştır. Geniş bilgi için bk. Sahbân Halîfât, “Ebü’l-Alâ el-Maarrî”, DİA (1994), X, 287-294.