Fetihlerle Genişleyen Tarih Yazım Kültürü - I

Fetihlerle Genişleyen Tarih Yazım Kültürü - I

Prof. Dr. Cahit Külekçi

İslâm medeniyetinde tarih yazımının gelişmesi fetihlerle genişleyen siyasî sınırların nasıl anlaşılacağı sorusuyla yakından ilişkilidir. Müslümanlar Şam, Anadolu, İran, Asya ve Mısır'a ulaştıklarında karşılarında köklü devlet gelenekleri, farklı inanç toplulukları ve yüzyıllar boyunca biriktirilmiş bilgiler buldular. Bu karşılaşma Müslümanların geçmişi anlatma biçimlerini etkiledi ve kayda geçirilmesi gereken olayların kapsamını büyüttü.

Hicaz'da Hz. Peygamber'in (as) hayatı etrafında oluşan hafıza giderek hükümdarların, şehirlerin ve toplumların geçmişini içine aldı. Böylece fetihler Müslüman tarihçilere hem yeni temalar/konular kazandırdı hem de başka medeniyetlerin tarih yazım tecrübelerine erişim sağladı. Fetihler sürecinde devralınan miras Müslümanların kendi dinî ve toplumsal ihtiyaçları doğrultusunda yeniden işlendi. Bu çerçevede İslâm tarih yazıcılığının geniş bir medeniyet faaliyetine dönüşmesi, bu karşılaşmalar üzerinden açıklanması mümkündür.

Takdir edilmelidir ki ilk dönem Müslümanların geçmiş bilgisi büyük ölçüde kabilelerin soyları, savaşları ve şiirleri çevresinde genelde şifahî usulle korunuyordu. Eyyâmü'l-Arab’a dair anlatılar, toplulukların mücadelelerini hatırlatıyor, nesep bilgisi aidiyetin sınırlarını belirliyordu.

İslâm'ın doğuşuyla birlikte bu hafızaya yeni bir zaman ve insan anlayışı da eklenmişti. Zira Kur'ân kıssaları önceki toplumların tecrübelerini ahlâkî sorumlulukla ilişkilendirerek geçmiş üzerinde düşünmeye çağırıyordu ve bu çağrı dahi o dönemki tarih yazıcılığının dönüşümüne işaret etmekteydi.

Öte yandan Hz. Peygamber'in (as) tebliği, hicreti ve Medine'deki faaliyetleri de sahabenin bizzat şahit olduğu olayların korunmasını gerekli kılmıştı ve böylece tarihî merakın merkezine yakın zamanda yaşanmış ve dinî hayatı doğrudan etkileyen gelişmeler yerleşti. İşte fetihler sırasında karşılaşılan birikimin benimsenmesini kolaylaştıran zemin de tam burada oluşmuştu. Gerçekte de Müslümanlar, genişleyen coğrafyaya kendi hatırlama alışkanlıklarını da taşıyorlardı.

Müslümanlarda okuma ve yazma kültürünün mutlak dayanağı vahiydir. Nitekim tarih yazıcılığı konusundaki gelişmelerin zihnî temelinde de vahyin bilgiye verdiği değer vardır. Alak Sûresi’nin ilk âyetlerindeki okuma emri ve hemen devamında yer alan kaleme yapılan vurgu, öğrenmeyi insanın yaratılışı ve sorumluluğuyla birlikte ele almaktadır. Buradaki hitabın vahye ait olduğu açıktır. Hz. Peygamber'in (as) uygulamaları ise bu yönelişi toplumsal hayatta görünür hâle getirmektedir.

Yazının/kitâbetin vahyi korumakta, haberleşmede ve anlaşmaları/vesikaları kaydetmekte kullanılması bilginin kalıcı bir biçimde aktarılmasına imkân sağlamıştır. Bu çerçeveden bakıldığında okuma ve yazma, Müslümanların dünyayı tanıma çabasında birbirini tamamlayan faaliyetlerdir. Geçmişin bilgisi de bu bağlamda aynı çabanın içinde yer bulmaktadır. Vâkıa insan öğrendiğini kayda geçirdikçe kendi ömrünü aşan bir hafızanın oluşmasına katkı sunar.

Hz. Peygamber'in (as) yazmaya ilişkin teşvikleri somut rivayetlerde de açıkça görülebilir. Abdullah b. Amr, kendisinden duyduklarını kaydetmek konusunda tereddüde düştüğünde Resûlullah'tan yazmayı sürdürmesini isteyen bir cevap almıştır.

Mekke'nin fethi sırasında yapılan konuşmanın Yemenli Ebû Şâh için yazıya geçirilmesi de doğrudan bir kayıt talebinin karşılanmasıdır. Bu iki örnek, işitilen bilginin korunmasında yazıya ivedilikle başvurulduğunu gösterir.

Şu var ki tüm bu aktardıklarımızdan modern anlamda kurulmuş bir tarih yazım metodolojisi çıkarılamaz. Bununla birlikte sözün kaybolmasını önleme ve başkalarına ulaştırma iradesi de açıkça görülür. Sonraki kuşakların hadisleri, biyografileri ve fetih haberlerini derlerken ihtiyaç duyacakları kayıt anlayışı için bu uygulamalar anlamlı bir başlangıç sunmaktadır. Dinî teşvik ile tarihçilik arasındaki ilişkiyi bu düzeyde kurmak gelişmenin aşamalarını daha anlaşılır kılacaktır.

 

Paylaş Facebook

Paylaş Twitter

Paylaş Google+

Paylaş LinkedIn